Categorie: Deel 4

De stelling uit mijn vorige blog, dat de gehele (conventionele) werkelijkheid, zoals die aan ons verschijnt, een actieve constructie is, zet ons voor een flink aantal nieuwe problemen.

Ten eerste impliceert het dat constructie plaatsvindt vindt vanuit het ik, het subject. Datzelfde ik heeft een meervoudige rol in onze analyses gespeeld: het is zowel allesbepalend voor de kennis (vanuit het solipsisme), het is niet vast te pinnen (als een metafysische entiteit) en het is een verkeerde of vertekende weergave, omdat het de eenheid opdeelt in een schijnbare tegenstelling tussen ik en buitenwereld.

Kunnen we stellen dat voor aanvang van constructie, er een ware realiteit is waar datzelfde ik deel van uitmaakt, om zich er vervolgens (tijdens constructie) geheel aan te onttrekken, door gelaagdheid te construeren? En hoe, als het al kan, is een beginpunt van dat ik aan te wijzen? Ik zou bijvoorbeeld kunnen stellen dat een pasgeboren baby een onbeschreven blad is, en nog niets geconstrueerd heeft. Dat is echter lang niet zeker. Het is aannemelijk dat de baby al voor de geboorte getekend wordt door gevoelens en gedachten, waardoor het zeker niet met een zogenaamde ‘neutrale blik’ geboren kan worden.

Dit is trouwens ook allemaal on-gerichte speculatie. Er valt net zomin iets zinnigs over aanvang van het leven, als over het einde ervan te zeggen, zoals ik in de vorige blog heb genoemd. Dan: begint de constructie met de (totaal onbepaalde) aanvang van het bewustzijn? Deze laatste term zet ons voor nog meer moeilijkheden. Het bestaan of het zijn van een bewustzijn kan nooit empirisch dan wel logisch vastgesteld worden; dat maakt het met recht tot een metafysisch ‘ding.’ Dat geldt trouwens evenzeer voor de geest of ziel.

Er zijn mensen die deze zaken terug willen voeren op materialistische oorzaken. Daar ben ik geen voorstander van: je kunt niet simpelweg twee conventioneel onverenigbare domeinen (fysische en metafysische) aan elkaar knopen door dezelfde spelregels te hanteren. En mijn gehamer op eenheid dan? Dat neemt de onderscheiden en lagen in ons domein (het 2^e) niet weg, en probeert ze ook niet op te heffen. Ik heb niet de hoop, of zelfs het vermoeden, dat een gedegen uitleg van de eenheid alle fenomenen in onze belevingswereld zou kunnen verklaren. Het zijn immers compleet verschillende speelvelden.

Even terug naar de constructie. Waar ik hiermee naartoe wil, is het volgende: we kunnen onze constructies niet ineens ongedaan maken. We kunnen immers ons ik, ons subject-zijn ook niet van ons afwerpen (zoals ik al vaak heb gesteld). Ik heb overigens wel gehamerd op het actieve aspect van constructie; als deze actief is, kan deze dan niet bijgesteld of gecorrigeerd worden? Het is zonder meer vast te stellen dat we onze ideeën en gedachtes aan kunnen passen, maar dit kan toch zeker niet met directe indrukken (om het onderscheid van Hume maar even te lenen)?

Ik blijf echter bij het punt dat een zintuiglijke indruk niet louter passief is, en meteen wordt ingekaderd op het moment dat de indruk plaatsvindt. Maar hoe? En dat beginpunt impliceert weer het belang van tijd; wat is de betekenis hiervan? Er komen dus steeds meer vragen bij die onderzocht moeten worden…

We moeten nu een stap terug doen, namelijk naar ons beeld van de ‘werkelijkheid.’ Het is belangrijk te benadrukken dat wij (ik) de wereld actief construeren, continu, zonder eindpunt. Wij nemen niet passief waar, maar actief: we vervlechten al onze waarnemingen, gedachten en gevoelens in elkaar tot ‘iets’ dat wellicht een overlap heeft met de ware realiteit.

Iedere vorm van structuur waarin bijvoorbeeld het zijn ontsloten zou kunnen worden, is een actief geconstrueerde structuur, dat zowel ieder zijnde als iedere vorm van zijn an sich vervormt. Dit vervormen is niet louter negatief: het maakt de zijnden niet verkeerd, vals of onwaar. Er kan immers een overlap zijn tussen de constructie en het ‘ware’ zijnde.

Wel moet benadrukt worden dat er geen enkele voorgegeven (of a priori) structuur is die niet geconstrueerd is door het ik. De ‘gegeven’ buitenwereld, zoals ik die eerder heb genoemd, is niet aplomb gegeven, maar veeleer verondersteld.

Sterker nog, de hele (vermeende) tegenstelling tussen het ik en de buitenwereld is een veronderstelling, die de basis vormt van zowel alle (conventionele) kennis, als van alle speculatie over de eenheid. Ik moet hier even uitleggen wat ik precies met ‘veronderstelling’ bedoel; het overlapt grotendeels met de gangbare betekenis, maar ik gebruik het expliciet als vooronderstelling. Het geeft weer wat ‘neergezet’ wordt voordat we ons denkproces van constructie en speculatie beginnen. De idee van een gegeven buitenwereld is er daar een van, evenals de noties van ruimte en tijd.

Constructie is dus het proces van het actief opbouwen van de werkelijkheid. Dat heeft echter geen eindpunt in ons leven (bij de dood stopt het waarschijnlijk, al weet niemand wat ‘dood’ inhoudt). Ik bedoel hiermee dat we continu ons denken en onze waarneming bijschaven en dus ook de geconstrueerde werkelijkheid blijven aanpassen. Eigenlijk is het net als met conventionele kennis: een spel van herhaaldelijke gissingen.

Speculatie gaat hand in hand met constructie: er leeft bij ons een eeuwig streven naar waarheid, naar inzicht in het Alles. We maken onszelf wijs dat we de constructie kunnen ‘voltooien’ en de speculatie kunnen overkomen. Maar dat zit er, zoals gezegd, helaas niet in.

En het zuivere subject dan, dat in staat is de waarheid te vatten, construeert dat ook? Of is de eenheid voor dat subject verondersteld, net zoals de buitenwereld dat voor ons is? Maakt het zuivere subject juist de omgekeerde richting, naar het 2^e domein met haar onderscheiden, en construeert het ‘dezelfde’ werkelijkheid? Let wel, dit gaat louter over mogelijkheden van het zuivere subject, niet over eventuele doelen of noodzakelijkheid. De gestelde vragen openen een heel nieuw perspectief, dat tegelijkertijd sterk samenhangt met mijn domein-gerelateerde vragen uit eerdere blogs. De constructie gaat dus gewoon verder, maar dat mag geen verrassing zijn.